काठमाडौँ — नेपालका वामपन्थी नेता धनेन्द्र बस्नेतको १६ गते निधन भएपछि उनका भान्जा संजिव रोक्काले सामाजिक सञ्जालमार्फत एउटा लामो र भावुक संस्मरण सार्वजनिक गरेका छन्। जसमा उनले मामाको क्यान्सरसँगको लडाइँ, उपचारका क्रममा भोगेका हन्डर र उनको उच्च राजनीतिक निष्ठालाई हुबहु उतारेका छन्।

क्यान्सरको पुष्टि र उपचारको सुरुवाती संघर्ष संजिवका अनुसार, क्यान्सर पुष्टि भएपछि बस्नेतले पहिलोपटक उनलाई नै यो जानकारी गराएका थिए। "मैले मामालाई सान्त्वना दिँदै जुनसुकै रोगको उपचार हुन्छ, हामी गराउँछौँ, मनोबल उच्च राख्नुहोला भनी सम्झाएको थिएँ," संजिवले लेखेका छन्। परीक्षणका क्रममा क्यान्सर फैलिएको देखिएपछि काठमाडौँमै उपचार प्रारम्भ गरिएको थियो। सुरुमै भारत लैजान खोजिए पनि एकैपटक ठूलो रकम जोहो गर्नुपर्ने भएकाले तुरुन्तै सम्भव भएन। त्यसपछि इष्टमित्र, नातादार र चिनेजानेका सबैसँग सार्वजनिक रूपमा आर्थिक सहयोगको आह्वान गरेर संकलित केही रकमसहित उनीहरू भारतको राजीव गान्धी क्यान्सर अस्पताल पुगेका थिए। अस्पताल पुग्दासम्म क्यान्सर तेस्रो-चौथो चरणमा पुगिसकेको थियो।

चीन र रुसको बेवास्ता, 'एम्स'मा उपचार सम्भव भएन आफूले लामो समय कम्युनिस्ट आन्दोलनमा योगदान गरेकाले नयाँ प्रविधिमार्फत उपचारका लागि चीन वा रुसबाट केही पहल हुन्छ कि भन्ने बस्नेतको आशा थियो। भान्जा संजिवका अनुसार, नेता टंक कार्कीमार्फत रुस र चीनमा कुरा गरिए पनि दुवै देशबाट कुनै सकारात्मक चासो नआएपछि उनी निकै दुःखी भएका थिए। "कम्युनिस्ट आन्दोलनमा लागेका व्यक्तिहरूलाई आखिर रुस र चीनले अहिले हेर्ने दृष्टिकोण पनि फरक भएको रहेछ भनेर मामाले दुःखमनाउ गर्नुभएको थियो," स्टाटसमा उल्लेख छ।

यसैगरी, दिल्लीस्थित नेपाली दूतावासले ‘एम्स’ अस्पतालमा उपचार गराउन प्रयास गरे पनि तत्कालीन सरकारकै सिफारिस आवश्यक पर्ने र बदलिएको राजनीतिक परिस्थितिका कारण त्यो सम्भव नभएको संजिवले खुलाएका छन्।

इम्युनोथेरापीको असफलता र रोग लुकाएको त्यो क्षण राजीव गान्धी अस्पतालमा केमोथेरापी दिएपछि खोकी लाग्ने र छाती दुख्ने समस्या कम भएको थियो। डाक्टरहरूले २-३ वर्ष रोग नियन्त्रण गर्न सकिने बताएपछि आर्थिक व्यवस्थापन गरेर तीन महिनाको लागि ‘ओरल इम्युनोथेरापी’ सुरु गरियो। तर, नेपाल फर्किएपछि सो विधिले काम नगरेको आशंकामा पुनः दिल्ली गएर परीक्षण गर्दा इम्युनोथेरापीले काम नगरेको निष्कर्ष निस्कियो। यसपछि बस्नेतमा बेचैनी बढेको थियो। मामाको उच्च मनोबल कायम राख्न डाक्टरले भनेका गम्भीर कुराहरू आफूले लुकाएको र अन्य विधिबाट उपचार सम्भव छ भन्दै ढाडस दिएको संजिवले स्मरण गरेका छन्।

मन्त्री बन्न कसैको चाकरी गर्नुभएन संजिवले आफ्नो स्टाटसमा मामाको सादगी र राजनीतिक निष्ठाको खुलेर प्रशंसा गरेका छन्। नेकपा एमाले सरकारमा जाँदा धनेन्द्र बस्नेत मन्त्री बन्दैछन् भन्ने समाचार बारम्बार आए पनि उनी कहिल्यै मन्त्रीपरिषद्मा पुगेनन्। यस विषयमा संजिव लेख्छन्, "मामा कसैलाई चाकरी गरेर मलाई मन्त्री बनाइदेऊ भन्दै घरघर धाउनुहुन्नथ्यो। मामाको त्यो नेचर कदापि थिएन। मन्त्री पटकपटक भएर गन्हाएका मान्छेहरूभन्दा हाम्रो मामाको अहिले बाँचेको जीवन नै धेरै उत्कृष्ट छ र हाम्रा लागि त्यही नै सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति हो।"

पार्टीले निर्णय गरेर दिएको अवसर मात्र लिने, तर अवसरका लागि हानथाप गर्ने र पगरी गुथ्ने प्रवृत्तिको उनी सधैँ विरोधी थिए।

अधुरो पुस्तक र अन्तिम चाहना आफ्नो संघर्ष र अनुभवलाई समेटेर एउटा पुस्तक निकाल्ने बस्नेतको ठूलो रहर थियो। पछिल्लो समय त्यसका लागि प्रयास गरिए पनि बोल्न गाह्रो हुने समस्याका कारण त्यो पूरा हुन सकेन।

नेपालका कम्युनिस्ट वा वामपन्थीहरूको एउटै एकीकृत पार्टी बन्नुपर्छ भन्ने मान्यता राख्ने बस्नेतले पछिल्लो समय एमाले महासचिव शंकर पोखरेलसँग पनि लामो कुराकानी गरेका थिए। आफ्नो जीवनको अन्तिम क्षणमा केही नेताहरूलाई भेट्न खोजेका उनले आफूले गरेको बलिदानलाई नयाँ पुस्ताले क्यारी (निरन्तरता) गर्नुपर्ने भन्दै उत्साह दिने गर्थे।

"मामा साँच्चै नै यो मुलुकको, यो राष्ट्रको ठूलो गहना हुनुहुन्थ्यो जसलाई आज हामीले गुमायौँ। मामा त हुनुहुन्न तर उहाँले छोडेका विचार र देखाएको बाटोमा हिँड्ने उच्च मनोबलका साथ प्रण हामीले गरेका छौँ," संजिवले आफ्नो स्टाटसको अन्त्य गर्दै लेखेका छन्।

बस्नेतले आफ्नो लामो कम्युनिस्ट आन्दोलनको पृष्ठभूमिका कारण चीन वा रुसमा क्यान्सर उपचारका नयाँ विधिबारे पनि बुझ्न चाहेका थिए। रोक्काका अनुसार नेता टंक कार्कीमार्फत चीन र रुसमा सम्पर्कसमेत गरिएको थियो। तर उपचारका विषयमा सकारात्मक प्रतिक्रिया नआएपछि बस्नेत दुःखी बनेका थिए।

भारतस्थित नेपाली दूतावासमार्फत एम्समा उपचार गराउने प्रयास भए पनि तत्कालीन प्रक्रियाका कारण त्यो सम्भव हुन नसकेको रोक्काले बताएका छन्। त्यसपछि राजीव गान्धी क्यान्सर अस्पतालमै उपचार अघि बढाइएको थियो।

इम्युनोथेरापी सुरु गर्ने निर्णय भएपछि करिब तीन महिनासम्म औषधि नियमित सेवन गरिएको थियो। तर पुनः परीक्षण गर्दा त्यसले अपेक्षित रूपमा काम नगरेको देखिएपछि उपचारको अर्को विकल्पबारे चिकित्सकसँग परामर्श गरिएको रोक्काले बताएका छन्।

यही बीचमा बस्नेतलाई आफ्नो संघर्षपूर्ण राजनीतिक जीवनबारे पुस्तक लेख्ने ठूलो इच्छा रहेको पनि रोक्काले स्मरण गरेका छन्। त्यसका लागि प्रयास गरिए पनि पछिल्लो समय बोल्नसमेत कठिन भएपछि त्यो इच्छा पूरा हुन नसकेको उनले बताएका छन्।

रोक्काले बस्नेतको राजनीतिक जीवनलाई पद र अवसरभन्दा निष्ठा तथा संघर्षसँग जोडेर स्मरण गरेका छन्। एमाले सरकारमा जाने समयमा पटकपटक बस्नेत मन्त्री बन्ने चर्चा हुने गरे पनि उनी पदका लागि कसैको घरदैलो धाउने स्वभावका नभएको रोक्काको भनाइ छ।

बस्नेतले ‘अवसर पार्टीले निर्णय गरेर दिए लिने हो, अवसरका लागि हानथाप गर्नु हुँदैन’ भन्ने धारणा परिवारका सदस्यलाई सुनाउने गरेको रोक्काले उल्लेख गरेका छन्।

अन्तिम समयसम्म पनि बस्नेत कम्युनिस्ट शक्तिहरूबीच एकताको पक्षमा रहेको रोक्काले बताएका छन्। पछिल्लो समय एमाले महासचिव शंकर पोखरेलसँग लामो कुराकानी गरेको र केही नेताहरूसँग अन्तिमपटक भेटेर आफ्ना कुरा राख्न चाहेको उनले स्मरण गरेका छन्।

‘मामा आफ्नो जीवनको अन्तिम क्षणमा केही कुरा अझै सेयर गर्न चाहनुहुन्थ्यो,’ रोक्काले लेखेका छन्, ‘हामीले गरेको योगदान र बलिदानलाई अब तपाईंहरूले अघि बढाउनुपर्छ भनेर उहाँले उत्साह र प्रेरणा दिने गर्नुहुन्थ्यो।’

बस्नेतको निधनलाई आफ्नो परिवार मात्र नभई नेपालको वामपन्थी आन्दोलनका लागि समेत ठूलो क्षतिका रूपमा स्मरण गर्दै रोक्काले मामाले देखाएको बाटोमा अघि बढ्ने प्रतिबद्धता जनाएका छन्।

‘अब हामीसँग मामा त हुनुहुन्न, तर मामाले छोडेका विचार र देखाएको बाटोमा हिँड्ने प्रण गरेका छौँ। मामा सधैँ अटल र अजर–अमर हुनुहुन्छ।’