एजेन्सी, ६ माघ । प्याज विश्वका धेरै क्षेत्रहरूमा खाना र पेयको आधारभूत भाग हो। जबकि मासु विलासी खाना मानिन्छ। तर, फिलिपिन्समा प्याजको मूल्यले कुखुरा र गाईको मासुको मूल्यलाई पनि पछाडि छोडेको छ । फिलिपिन्समा, भाँडामा लसुन र प्याज थपेर खाना पकाउने चलन शताब्दीयौं पुरानो हो ।
यो तब सुरु भयो जब स्पेनले फिलिपिन्स कब्जा गर्यो र यसलाई आफ्नो दास बनायो । फिलिपिन्समा स्पेनी शासन १५२१ देखि १८८९ सम्म चल्यो, जसले फिलिपिन्सको खाना र पेयमा गहिरो प्रभाव पारेको थियो । तर, विगत एक महिनादेखि फिलिपिन्सका आम नागरिकका लागि प्याज किन्नु एउटा रमाईलो शौक बनेको छ । मूल्य भारी उकालो लागेपछि अहिले मासु र माछाभन्दा प्याजको भाउ बढेको छ ।
फिलिपिन्समा यो साता एक किलो प्याजको मूल्य ११ डलर अर्थात् करिब ९ सय भारतीय रुपैयाँ पुगेको छ । जबकि एक किलो कुखुराको मूल्य मात्र चार डलर वा करिब तीन सय पचास भारतीय रुपैयाँ पर्छ । प्याजको यो मूल्य फिलिपिन्समा औसत कामदारको एक दिनको ज्यालाभन्दा बढी हो, जुन नौ डलरभन्दा अलि बढी हो ।
प्याजको मूल्यमा उछाल आएपछि फिलिपिन्सका अधिकारीहरूले अवैध रूपमा ल्याइएको प्याजका धेरै खेपहरू नियन्त्रणमा लिएका छन् । जनवरीको सुरुमा फिलिपिन्समा तीन लाख १० हजार डलरको प्याजको खेप समातिएको थियो । यी प्याज चीनबाट लुगाको नाममा तस्करी हुँदै आएको थियो । फिलिपिन्सले सामाजिक सञ्जालमा हास्यास्पद सन्देशहरू पोस्ट गरेर सरकारको आलोचना गरिरहेका छन् । आफ्नो देशमा प्याजको अभावमा सरकारको पनि हात रहेको धेरैको विश्वास छ ।
अमेरिकामा बस्ने एक फिलिपिनोले ट्वीटरमा लेखेका छन्, ‘गुडबाय चकलेट, प्याजलाई स्वागत छ। सिबुया (प्याज) मा घर ताप्ने उपहारको रूपमा धेरै सम्भावना छ।’ अर्का फिलिपिनोले लेखे, ‘हामी साउदी अरबको यात्राबाट चकलेटको सट्टा प्याज लिएर फर्किरहेका छौं ।’
अमेरिका गएका अर्का फिलिपिन्सले प्याजको बोतलको तस्बिर सेयर गर्दै लेखेका छन्, ‘फिलिपिन्समा प्याज सुन बनेकाले म घर फर्किएपछि जनतालाई दिनको लागि किन्न चाहन्छु । म यसलाई यसरी वितरण गर्न सक्छु उपहारका रूपमा । तर, म पाँचवटा सुपरमार्केटमा गएँ र त्यहाँ सबै स्टक सकियो । मैले एउटी सेल्सगर्ललाई के भयो भनेर सोधें, र उनले भनिन्, ‘फिलिपिन्सका पर्यटकहरूले साराको सबै स्टक किनेका छन्।’
निकोलस मापा, आईएनजी बैंकका वरिष्ठ कार्यकारी, फिलिपिन्सको राजधानी मनिलामा बस्छन्। निकोलसले धेरै रेस्टुरेन्टले प्याजबाट बनेका यस्ता परिकार बेच्न बन्द गरेको बताए । पहिले जस्तै, प्याज रिंग सामान्यतया बर्गर संग दिइन्छ, तर अब ती धेरै रेस्टुरेन्ट को मेनु देखि गायब भएको छ। निकोलस मापाले ई–मेलको जवाफमा बीबीसीलाई भने, ‘कि त रेस्टुरेन्टहरूले आफ्नो भाँडाको मूल्य बढाउँछन्, जुन उनीहरूले गर्न सक्दैनन् ।त्यसैले उनीहरुले प्याज दिन बन्द गरेका छन् ।’
कतिपय खाद्य व्यवसायीले प्याजको विकल्प खोज्न थालेका छन् । शेफ ज्याम मेलच्योर फिलिपिन्स को खाद्य सम्पदा जोगाउन आन्दोलन को संस्थापक हो। उनीहरुले प्याजको विकल्प खोज्न थालेका छन् । ज्याम मेलच्योरले प्याजको सट्टा फिलिपिन्समा उत्पत्ति भएको प्याजको लासोना प्रयोग गर्न थालेका छन्। लासोन धेरै सानो, अंगूरको आकार र परम्परागत रूपमा प्रयोग गरिएको प्याज भन्दा अलि फरक स्वाद छ।
जेम मेल्चोरले बीबीसीलाई भने, ‘यस्तो अवस्थामा रेस्टुरेन्ट र सर्वसाधारण दुवैलाई गाह्रो भइरहेको छ। अहिले प्याजको मूल्य धेरै मानिसको पहुँचभन्दा बाहिर छ। त्यसैले हामी विद्यमान विकल्पहरूबाट अधिकतम फाइदा लिन चाहन्छौं।’ मेलच्योर भन्छन्, ‘फिलिपिनो खानाको लागि प्याज धेरै महत्त्वपूर्ण छ। हामीले बनाउने प्रायः हरेक परिकारमा प्याज हुन्छ। प्याज हरेक फिलिपिनो परिकारको अभिन्न अंग हो ।’
फिलिपिन्समा प्याज किन महँगो ?
प्याजको भाउ बढ्नुमा कम्तीमा दुईवटा प्रमुख कारण रहेको निकोलस मापा बताउँछन् । कृषि विभागले भदौ महिनामा जारी गरेको प्याज उत्पादनको प्रक्षेपणले यो वर्ष देशको आवश्यकताभन्दा कम प्याज उत्पादन हुने संकेत गरेको छ । तर, प्याजको बाली सोचेभन्दा खराब भएको छ । किनभने अगस्त र सेप्टेम्बरमा फिलिपिन्समा ठूलो आँधी आएको थियो ।
उनले भने, ‘दुर्भाग्यवश अन्य देशबाट प्याज ल्याउने काम ढिलो सुरु भएको हो, देशमा चर्को अभाव हुँदा प्याज आयात सुरु भएको थियो भने सेप्टेम्बरमा प्याजको नयाँ बाली आएसँगै यसको मूल्य आकाशिएको थियो । जनवरीको पहिलो महिनामा, फिलिपिन्स सरकारले मूल्य नियन्त्रण गर्न २ करोड २० लाख टन प्याज आयात गर्न स्वीकृत गरेको थियो ।
फर्मिन एड्रियानो जस्ता केही विज्ञहरू यो वर्तमान सरकारको ठूलो असफलता भएको विश्वास गर्छन् । एड्रियानो यसअघि कृषि विभागको सल्लाहकार भइसकेका छन्। सरकारले देशमा प्याजको उत्पादन घटेको थाहा पाएकाले देशको माग पूरा गर्न विदेशबाट प्याज ल्याउन आदेश दिनुपरेको उनको भनाइ छ ।
बोंग बोंग व्यवस्थापन
सामाजिक सञ्जालमा केही फिलिपिन्सहरूले संकटको श्रेय कृषि क्षेत्रको अव्यवस्थित व्यवस्थापन र विवादास्पद राष्ट्रपति फर्डिनान्ड मार्कोस जुनियरबीचको सम्बन्धलाई दिएका छन् । गत वर्ष, फर्डिनान्ड मार्कोस फिलिपिन्सको राष्ट्रपतिमा निर्वाचित भएका थिए । जनताले उनलाई ‘बोङबोङ’ भन्ने गर्छन् । राष्ट्रपति बनेपछि मार्कोस जुनियरले आफूलाई कृषि मन्त्री पनि नियुक्त गरेका थिए, जबकि उनीसँग यस विषयमा कुनै अनुभव छैन ।
मार्कोस जूनियर फिलिपिन्सका पूर्व तानाशाह फर्डिनान्ड मार्कोसका छोरा हुन्, जसले १९७० र ८० को दशकमा फिलिपिन्समा क्रूर शासन गरेका थिए । पछि, फर्डिनान्ड मार्कोसले भारी सार्वजनिक विरोध पछि गद्दी त्याग्नुपर्यो र उनको परिवार १९८५ मा देश छोड्नुपर्यो । बोङबोङ सन् १९९१ मा स्वदेश फर्किए र आफ्नो राजनीतिक करियर सुरु गरे मार्कोस जुनियर राष्ट्रपति निर्वाचित हुनु अघि गभर्नर, डेपुटी र सिनेटर पनि भइसकेका छन् ।
फर्डिनान्ड मार्कोस जूनियरको चुनावी अभियानको एक भाग फिलिपिन्सको ‘स्वर्ण युग’ को रूपमा आफ्नो बुबाको तानाशाहीलाई प्रचार गर्नु थियो । सामाजिक सञ्जालमा धेरै मानिसहरूले मार्कोस जूनियरको स्वर्ण युगको भनाइको मजाक गरिरहेका छन् र बोङबोङले आफ्नो चुनावी अभियानमा जुन ‘सुन’ को कुरा गरिरहेका थिए, त्यो वास्तवमा प्याजको मूल्य हो भनी भनिरहेका छन् ।
संसारको तेस्रो ठूलो बाली
रबोब्याङ्कका फलफूल तथा तरकारी विश्लेषक सिन्डी भ्यान रिजविक भन्छिन्, फिलिपिन्स सधैं अन्य देशबाट प्याज किन्ने देश भएको छ। फिलिपिन्समा मानिसहरूले उत्पादन भन्दा धेरै प्याज खान्छन् । यो माग अक्सर उतारचढाव हुन्छ २०११ मा, फिलिपिन्समा प्याजको माग ५ मिलियन किलोबाट बढ्यो, जुन २०१५ मा १३२ मिलियन किलोग्राममा बढ्यो ।
सिन्डी भन्छिन्, ‘फिलिपिन्सले प्रायः भारत, चीन र हल्याण्डबाट प्याज खरिद गर्छ, उपलब्धता र मूल्यमा निर्भर गर्दछ ।’ त्यहाँको मौसम यस्तै भएकाले प्याजका लागि फिलिपिन्स पनि अन्य देशमा निर्भर छ । फिलिपिन्समा पाइने प्याज लामो समय टिक्दैन । सिन्डी भन्छिन् कि फिलिपिन्सको अवस्था उत्तरी युरोप र उत्तरी अमेरिकाका केही क्षेत्रहरू भन्दा धेरै फरक छ । यी क्षेत्रहरूमा हुँदा, निश्चित परिस्थितिहरूमा, प्याज वर्षभरको लागि सुरक्षित गर्न सकिन्छ।
सिन्डी भन्छिन्, ‘प्याज संसारका धेरैजसो भागहरूमा तेस्रो सबैभन्दा बढी खपत हुने तरकारी हो । त्यसैले यो विश्वमा तेस्रो सबैभन्दा बढी उत्पादन हुने तरकारी पनि हो। काक्रा र टमाटर मात्र ठूलो संख्यामा उब्जनी गरिन्छ।’
प्याजको मूल्यवृद्धिको समस्या अन्य देशमा पनि
फिलिपिन्सबाहेक अन्य धेरै देशमा प्याजको भाउ उकालो लागेको छ तर फिलिपिन्समा जत्तिको मूल्य बढेको छैन । यसको एउटा उदाहरण ब्राजिल हो, जहाँ आधिकारिक तथ्याङ्क अनुसार प्याजको कुल मूल्य सन् २०२२ मा सबैभन्दा बढी बढेको छ । प्याजको भाउ बढ्नुका कारणमध्ये प्याज खेतीको क्षेत्रफल र यसको खेती लागतमा भएको बृद्धि पनि रहेको छ । किनभने अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा मुद्राको विनिमयदरमा आएको उछाल र युक्रेन युद्धका कारण रासायनिक मल र कीटनाशकको मूल्य निकै बढेको छ ।
