काठमाडौं,५ साउन । भारतले आज १५औँ राष्ट्रपति पाउने भएको छ । आज जित्ने उम्मेदवारले राष्ट्रपति रामनाथ कोविन्दको स्थान लिनेछन्। कोविन्दको कार्यकाल जुलाई २४ मा सकिँदैछ।
भारत का राष्ट्रपति देशको प्रथम नागरिक हुनुका साथै भारतीय सशस्त्र सेनाको कमाण्डर-इन-चीफ पनि हुन्छन । भारतमा, राष्ट्रपति निर्वाचक मण्डलका सदस्यहरूले चुन्छन्। यसमा संसदका दुवै सदनका निर्वाचित सदस्यहरू, राज्यहरूको व्यवस्थापिका सभाहरू हुन्छन्। भारतका राष्ट्रपति यहाँ राष्ट्रपति भवनमा बस्छन्, जुन विश्वको सबैभन्दा ठूलो राष्ट्रपति भवन हो।
यस्तो अवस्थामा सबैको मनमा प्रश्न उठ्छ कि आखिर यो सर्वोच्च पदमा बस्ने व्यक्तिसँग के शक्ति हुन्छ ? कस्ता सुविधाहरू उपलब्ध छन् ? यसको बारेमा विस्तृत जानकारी यस्तो छ ।
आवास: नयाँ दिल्लीमा अवस्थित राष्ट्रपति भवन भारतको राष्ट्रपतिको आधिकारिक निवास हो। २,००,००० स्क्वायर फिटको क्षेत्रफलमा बनेको यो ३४० वटा कोठा छ । यहाँ करिब २ सय जना काम गर्छन् । राष्ट्रपति निवास, कर्मचारी, पाहुना र खाना आदिमा बार्षिक २२.५ करोड खर्च हुने गरेको छ ।
सबै राष्ट्रपतिको सपथ २५ जुलाईमा किन ?
राष्ट्रपतिले कहिले सपथ लिने भन्ने कुराको भारतको संविधानमा उल्लेख नभएपनि वास्तवमा, १९७७ मा नीलम सञ्जीव रेड्डी निर्विरोध राष्ट्रपति चुनिएपछि उनले २५ जुलाई १९९ मा राष्ट्रपतिको रूपमा शपथ ग्रहण गरेका थिए । त्यसबेलादेखिनै यो परम्परा बन्दै आएको हुदा सबै राष्ट्रपतिले २५ जुलाईमा सपथ लिनेगरेका छन् ।
राष्ट्रपतिलाई सपथ ग्रहण कस्ले गराउछन् ?
भारतका राष्ट्रपतिलाई देशका प्रधानन्यायाधीशले सपथ ग्रहण गराउँछन्। प्रधानन्यायाधीशको अनुपस्थितिमा सर्वोच्च अदालतका वरिष्ठतम न्यायाधीशले सपथ गराउन सक्नेछन् । संविधानको धारा ६० मा राष्ट्रपतिलाई सपथ गराउने सम्बन्धमा स्पष्ट उल्लेख छ । राष्ट्रपतिको कार्यकाल ५ वर्षको हुन्छ । उनी निर्वाचक मण्डलले नियुक्त गरेका हुन् ।
राष्ट्रपतिको मृत्यु भएपछि पदभार कसले लिन्छ ?
राष्ट्रपतिको मृत्यु वा अन्य कुनै कारणले पद रिक्त रहेमा उपराष्ट्रपतिले पदभार ग्रहण गर्दछ। उपराष्ट्रपतिले राष्ट्रपतिको पदभार ग्रहण गर्दा त्यसअघि उनले पदको सपथ लिनुपर्ने हुन्छ । यो सपथ सर्वोच्च अदालतका प्रधानन्यायाधीशले गराउनुहुन्छ। त्यसबेला उपराष्ट्रपतिको पद पनि रिक्त भएमा त्यो जिम्मेवारी देशका प्रधानन्यायाधीशले नै सम्हाल्छन् । CJI को पद पनि खाली भएमा यो जिम्मेवारी सर्वोच्च अदालतको सबैभन्दा वरिष्ठ न्यायाधीशको काँधमा पर्छ।
राष्ट्रपतिको अधिकार कस्तो हुन्छ ?
भारतका राष्ट्रपतिले देशका राजनीतिक संस्थाहरूको कामको पर्यवेक्षण गर्छन् ताकि उनीहरूले राज्यको उद्देश्यहरू प्राप्त गर्न मिलेर काम गर्न सकून्। देशको संबिधान पढ्नुभयो भने राष्ट्रपतिले गर्न नसक्ने केही छैन जस्तो लाग्छ । धारा ५३ अन्तर्गत संघको कार्यकारिणी शक्ति राष्ट्रपतिमा निहित हुनेछ। संविधानबमोजिम राष्ट्रपतिले आफैं वा आफ्नो मातहतका पदाधिकारीहरूमार्फत प्रयोग गर्नेछन् । यसबाहेक, राष्ट्रपति भारतको रक्षा बलका सर्वोच्च कमाण्डर हुन्। भारतका मुख्य न्यायाधीशले सर्वोच्च अदालत र राज्यका उच्च अदालतका न्यायाधीशहरू, राज्यपालहरू, निर्वाचन आयुक्तहरू र अन्य देशहरूमा राजदूतहरू नियुक्त गर्छन्। मृत्युदण्डको सजाय तोकिएका अपराधीलाई सजायको निर्णय गर्ने अधिकार पनि राष्ट्रपतिलाई छ । धारा ३५२ अनुसार राष्ट्रपतिले युद्ध वा बाह्य आक्रमण वा सशस्त्र विद्रोहको अवस्थामा देशमा संकटकाल घोषणा गर्न सक्ने व्यवस्था छ । संविधानको धारा ३५६ बमोजिम राष्ट्रपतिको संवैधानिक संयन्त्र असफल भएमा राज्यपालको प्रतिवेदनका आधारमा त्यहाँ राष्ट्रपति शासन लागू गर्न सकिनेछ ।
भारतको राष्ट्रपतिले कति तलब पाउँछन् ?
भारतका राष्ट्रपतिको तलब मासिक ५ लाख रुपैयाँ छ । यसबाहेक अन्य भत्ता पनि दिइन्छ । इ.स २०१७ अघि राष्ट्रपतिको तलब मासिक डेढ लाख रुपैयाँ मात्र थियो। त्यतिबेला उच्च पदस्थ कर्मचारी र क्याबिनेट मन्त्रीको तलब योभन्दा बढी थियो । राष्ट्रपतिले नि:शुल्क स्वास्थ्य सेवा, घर, बिजुली, टेलिफोनको बिललगायत अन्य भत्ता पनि पाउँछन् । राष्ट्रपतिले आवागमनका लागि विशेष डिजाइन गरिएको मर्सिडीज बेन्ज एस ६०० पुलम्यान गार्ड गाडी र जहाजमा २५ वटा गाडी हुन्छन । राष्ट्रपतिका ८६ जनाको संख्यामा विशेष अंगरक्षकहुन्छन उनीहरूलाई राष्ट्रपतिको अंगरक्षक भनिन्छ।
अवकास पछिका लाभहरू :
राष्ट्रपतिले अवकाशपछि मासिक १.५ लाख पेन्सन पाउँछन् । साथै कर्मचारीलाई खर्च गर्न मासिक ६० हजार रुपैयाँ छुट्टै पाउने छन्।
एउटा नि:शुल्क आवास भवनको (टाइप VIII) जीवनभर उपलब्ध पाउने छन् ।
- दुई ओटा निःशुल्क ल्यान्डलाइन र एक मोबाइल फोन।
रेल वा हवाई र जीवनको लागि नि: शुल्क वाहन द्वारा साथी संग नि: शुल्क यात्रा।
- सुरक्षा र दिल्ली पुलिस को २ जना निजि सचिव पाउने छन ।
आजीवन सुविधा : भारतका राष्ट्रपतिले निःशुल्क उपचार र आवास पाउँछन्।
